Hãy khám phá văn hóa trà đạo Nhật Bản để hiểu rõ các khía cạnh triết lý và thẩm mỹ. Đồng thời, qua hoạt động này, bạn cũng có thể tìm ra con đường tu thân.
Văn hóa trà đạo Nhật Bản: Biểu tượng tinh thần phương Đông
Ở Nhật Bản, trà còn phổ biến hơn cả cà phê bởi không chỉ là đồ uống mà nó còn giúp con người nuôi dưỡng tâm hồn và trở nên gắn kết hơn với thiên nhiên, lịch sử lẫn triết lý sống sâu sắc. Chính nhờ những giá trị tinh thần đó, trải qua nhiều thế kỷ, văn hóa trà đạo Nhật Bản vẫn luôn được gìn giữ và trở thành biểu tượng tinh thần của xứ sở Mặt Trời mọc.
Giới thiệu sơ lược về văn hóa trà đạo Nhật Bản
Trà đạo Nhật Bản được xem là biểu tượng tinh thần bởi nó phản ánh nhiều triết lý như wabi-sabi (tôn vinh sự giản dị và vẻ đẹp biến đổi theo thời gian) hay Ichigo Ichie (trân trọng từng khoảnh khắc). Bên cạnh đó, mỗi nghi thức, từ cách pha trà, lựa dụng cụ cho đến bài trí phòng đều mang nhiều ý nghĩa, tượng trưng cho sự chân thành và chu đáo trong giao tiếp.
Trà đạo giúp bạn cảm nhận rõ nét đẹp của sự tĩnh lặng
Vì thế, thông qua trà đạo, tâm hồn của con người sẽ được rèn luyện và mài giũa tốt hơn. Dù là trong thời đại nào đi chăng nữa, trà đạo vẫn là “cầu nối” gắn kết con người với văn hóa, lịch sử và triết lý sống Nhật Bản.
Nguồn gốc và lịch sử
Lịch sử trà đạo có thể được chia thành ba giai đoạn lớn:
- Thời kỳ Heian: Thời kỳ tiền đề, khi hoạt động giao lưu văn hóa giữa Trung Quốc và Nhật Bản phát triển, trà và nghệ thuật thưởng trà mới được du nhập vào đất nước Mặt Trời mọc.
- Thời Kamakura đến Azuchi-Momoyama: Chịu ảnh hưởng mạnh từ nhà Tống (Trung Quốc), trà đạo bắt đầu cải cách và lan rộng trong xã hội.
- Thời kỳ Edo: Trà đạo đã được định hình tương đối hoàn chỉnh, cả về không gian, nghi lễ lẫn triết lý. Với tinh thần wabi-sabi do Sen no Rikyū truyền lại, trà đạo đã trở thành một phần quan trọng trong cả giới quý tộc lẫn người bình thường.
Triết lý và ý nghĩa tinh thần
Khi thưởng trà, bạn dần bước trên hành trình khám phá các triết lý sống sâu sắc sau:
Wabi-Sabi
Trước thời Rikyū, trà đạo vốn mang tính chất xa hoa và phô trương, đặc biệt trong giới quý tộc và các lãnh chúa (daimyō). Khi thưởng trà, ai nấy đều khoe trà cụ nhập khẩu đắt đỏ từ Trung Hoa để biểu thị sự giàu sang và quyền lực. Tuy nhiên, khi Rikyū đề cao sự giản dị, mộc mạc và gần gũi với thiên nhiên, triết lý Wabi-Sabi đã ra đời.
- Không phụ thuộc vào hàng nhập khẩu Trung Hoa mà sử dụng trà cụ thủ công trong nước để truyền tải tâm hồn Nhật dù cho có thô mộc.
- Hướng đến tâm linh, sự tĩnh lặng và giao cảm nội tâm giữa chủ và khách.
- Tìm thấy cái đẹp và bình yên trong sự đơn giản, tự nhiên và tĩnh lặng.
Trà cụ thủ công của Nhật
Ichigo Ichie
Triết lý như Ichigo Ichie trong trà đạo (mỗi khoảnh khắc là duy nhất) được hiểu như sau:
- “Ichigo” vốn là thuật ngữ Phật giáo, chỉ khoảng thời gian từ khi sinh ra đến khi mất đi.
- “Ichie” lại gắn với ý nghĩa một cuộc gặp gỡ vì mục đích tâm linh.
Cả hai đều đậm đặc màu sắc Phật học, tượng trưng cho vạn sự vô thường (không có sự tồn tại nào là vĩnh hằng). Mọi hiện tượng chỉ như giấc mộng, ảo ảnh hay tia chớp. Cuộc đời mỗi người cũng ngắn ngủi như vậy nên chỉ khi trân trọng từng khoảnh khắc, người với người mới cảm nhận rõ vẻ đẹp của sự hiện diện và giao tiếp chân thành hơn.
Ý nghĩa nuôi dưỡng tâm hồn
Trà đạo là con đường để nuôi dưỡng tâm hồn của mỗi người bởi nó dựa trên bốn nguyên sau:
- Wa khẳng định sự hòa hợp giữa người với người, giữa con người với thiên nhiên.
- Kei đề cao sự tôn trọng lẫn nhau và lòng biết ơn.
- Sei nhấn mạnh cả sự thanh sạch vật chất lẫn sự tinh khiết tinh thần.
- Jaku là đỉnh cao, nhấn mạnh trạng thái tĩnh tại đạt được sau khi thực hành ba nguyên tắc trên.
Nghi lễ và quy trình trong trà đạo
Từ không gian, dụng cụ cho đến từng bước di chuyển của khách và chủ trà đều mang nhiều tầng ý nghĩa, cụ thể như sau:
Không gian phòng trà
Để gia tăng sự giản dị và gần gũi với thiên nhiên, Sen no Rikyū đã định hình lại toàn bộ không gian kiến trúc và thẩm mỹ của trà thất (chashitsu):
- Trà thất thu nhỏ lại, thường chỉ khoảng hai đến bốn chiếu tatami để tạo cảm giác ấm cúng, thân mật.
- Cửa vào thấp, buộc mọi người, bất kể địa vị xã hội nào cũng phải cúi mình khi bước vào để thể hiện sự khiêm nhường và bình đẳng.
- Không gian tối giản, chỉ trang trí bằng một tokonoma với bức họa, thư pháp hay một cành hoa cắm theo phong cách ikebana nhằm hướng tâm trí khách vào sự tĩnh tại.
Những yếu tố này phản ánh triết lý rằng sự vĩ đại nằm trong cái nhỏ bé và cái đẹp thực sự xuất hiện trong sự giản đơn.
Dụng cụ trà đạo
Những vật dụng sau, dù nhỏ bé nhưng đều góp phần tạo nên tinh thần của một buổi trà đạo:
Mua trà cụ từ Nhật
Trình tự nghi lễ
Để chuẩn bị tâm thế và tham gia nghi lễ trà đạo Nhật Bản theo đúng với tinh thần truyền thống, bạn phải tuân theo trình tự sau:
- Chờ tại phòng đợi (machiai): Khách đến trước chủ trà và được phục vụ một cốc nước nóng sẽ dùng để pha trà sau này.
- Di chuyển tới vườn trà (roji): Khách đi qua lối vào vườn, cúi chào tại cổng trong im lặng để biểu thị sự tôn trọng và thể hiện sự bình đẳng.
- Thanh tẩy tại bồn nước (tsukubai): Khách rửa tay và súc miệng để thanh tẩy cả thân và tâm trước khi bước vào chashitsu.
- Vào phòng trà (chashitsu): Khách đi qua cửa thấp, ngồi quỳ trên chiếu tatami, ngắm nhìn bức tranh treo (kakemono) hoặc bình hoa trong hốc tường (tokonoma).
- Gửi lời chào đầu tiên và chuẩn bị bếp lửa: Chủ trà thêm than vào bếp, tạo không khí ấm áp và chuẩn bị cho bữa ăn nhẹ.
- Bữa ăn và kẹo ẩm (kaiseki và wagashi): Khách thưởng thức bữa ăn và thử kẹo để xoa dịu cơn đói.
Mua Wagashi từ Rakuten
Trình tự tham gia trà đạo Nhật Bản
Khoảnh khắc thưởng trà
Sau khi bữa ăn nhẹ (chakaiseki) qua đi, khách sẽ được phục vụ hai lần trà matcha Nhật Bản (trà đậm (koicha) và trà loãng (usucha)). Trong suốt ⅓ thời gian còn lại của nghi lễ, chủ nhà sẽ dồn toàn bộ tâm huyết để tạo ra một không gian thẩm mỹ và đầy thư giãn như sau:
- Thưởng trà đậm (koicha): Khách trở lại chashitsu để xem chủ trà lau sạch các dụng cụ và pha trà đậm với các động tác nhịp nhàng, yên tĩnh.
- Thưởng trà loãng và kẹo khô (usucha và higashi): Sau trà đậm, chủ trà thêm than và khách sẽ được phục vụ thêm trà nhạt và kẹo khô.
- Kết thúc trải nghiệm trà đạo tại Nhật: Khách có thể trao đổi thêm về đồ dùng, hoa văn, và cảm nhận không gian bên trong trà thất.
Mua set trà từ Nhật
Các trường phái trà đạo
Trong lịch sử trà đạo Nhật Bản có 3 phong cách nổi tiếng là Omotesenke, Urasenke và Mushakōjisenke. Dù đều được gọi chung là San-Senke và xem Sen no Rikyû là người sáng lập nhưng mỗi trường phái lại có nét đặc trưng riêng như sau:
Omotesenke
Trong các trường phái trà đạo Nhật Bản thì Omotesenke là trường phái bảo thủ, nhấn mạnh sự giản dị và truyền thống trong trà đạo. Khi tham gia nghi lễ, người thưởng trà thường bước vào phòng từ chân trái, đi sáu bước trên chiếu tatami và ngồi với đầu gối hơi mở để thể hiện sự tôn trọng và chuẩn mực trong tư thế.
Về động tác cúi chào, người học sẽ gập người khoảng 30 độ với hai tay tạo hình số tám để biểu thị sự khiêm nhường và tập trung. Cùng với đó, lúc pha trà thì chasen cũng được lắc nhẹ để chén trà bên trong không nổi quá nhiều bọt trên bề mặt và thể hiện sự tinh tế khi thực hiện từng động tác.
Omotesenke là trường phái trà đạo bảo thủ Nhật Bản
Ngoài ra, bánh thưởng trà đi kèm trong Hatsugama là Tokiwa-manju, tượng trưng cho sự tinh khiết và vẻ đẹp thiên nhiên. Với loại bánh này, trải nghiệm trà đạo của mỗi người sẽ hoàn thiện hơn.
Urasenke
Urasenya là trường phái theo phong cách quyến rũ, đang được truyền bá rộng rãi trong giáo dục và các lớp học trà đạo hiện đại. Khi tham gia nghi lễ, người thưởng trà sẽ bước vào từ chân phải, đi bốn bước và ngồi với đầu gối hơi mở để thể hiện sự tôn trọng và chuẩn mực trong tư thế.
Về phong cách cúi chào, tùy mối quan hệ giữa chủ và khách mà được phân thành ba mức độ: shin (lịch sự), gyou (nhẹ hơn) và so (nhẹ nhất). Đồng thời, khác với Omotesenke, khi pha trà, chasen được lắc mạnh để tạo nhiều bọt hơn. Điều này giúp trà có hương vị dịu ngọt, thể hiện rõ đặc trưng của trường phái.
Cuối cùng, bánh thưởng trà đặc trưng trong Urasenke là Hanabira-mochi. Đây là loại bánh gắn liền với nghi lễ cung đình. tượng trưng cho sự trang nhã và tinh tế trong trải nghiệm trà đạo.
Mushakōjisenke
Mushanokoji Senya là trường phái nhỏ, nổi bật với sự tinh gọn và gần gũi với Omotesenke về tinh thần wabi-sabi. Khi tham gia nghi lễ, người thưởng trà sẽ bước vào phòng từ chân bên cạnh cột, di chuyển sáu bước đến chiếu tatami và ngồi khép chân để thể hiện sự tôn trọng.
Về động tác cúi chào, lưng của khách sẽ phải thẳng, tay trái đặt ở trước ngực, hai tay khép lại và đầu cúi xuống. Khi pha trà, chasen thường được di chuyển nhẹ nhàng để tránh tạo bọt quá nhiều.
Đi kèm đó, bánh thưởng trà đặc trưng trong trường phái này là Miyako no Haru. Với hương vị tinh tế và hình thức trang nhã, loại bánh này chính là tượng trưng cho mùa xuân ở Kyoto.
Bánh Miyako no Haru tinh tế
Ảnh hưởng của trà đạo trong đời sống hiện đại
Khi giai cấp võ sĩ bị bãi bỏ vào thời kỳ hiện đại của Nhật Bản (bắt đầu từ 1868), trà đạo trở thành môn học bắt buộc đối với mọi thiếu nữ. Ai cũng phải trải qua lớp học để rèn luyện cử chỉ thanh lịch và khả năng thưởng thức cái đẹp.
Đồng thời, các nhà lãnh đạo chính trị, doanh nhân và những nhà sưu tập nghệ thuật cũng thường xuyên sưu tầm và thưởng thức mỹ thuật, thủ công tinh xảo về trà. Với họ, đây là cách để tạm rời khỏi guồng quay bận rộn, trau dồi thẩm mỹ và nuôi dưỡng sự tập trung. Từ đây, chất lượng công việc và đời sống hàng ngày cũng được nâng cao.
Sau cùng, đối với du khách thì trà đạo chính là “cửa sổ” để khám phá văn hóa Nhật Bản một cách trọn vẹn. Không chỉ được thưởng thức matcha, wagashi mà bạn còn được mặc kimono và khám phá các dụng cụ thủ công truyền thống hay trải nghiệm phòng tatami và cách bài trí tinh tế.
Kết luận
Văn hóa trà đạo Nhật Bản đã góp phần định hình tâm thức của nhiều người. Thông qua các triết lý sâu sắc, nghi thức tinh tế và tính thẩm mỹ cao, con người trở nên hòa hợp với thiên nhiên và dễ dàng kết nối quá khứ với bản thân. Từ đây, ai cũng tìm thấy sự tĩnh lặng và trở nên cân bằng hơn trong nhịp sống hiện đại.
Đọc thêm: